Wat is de leidraad?

De leidraad is een afgesproken hulpmiddel dat ondersteunt bij het concretiseren van de klimaatambities en het beoordelen van de gebiedsontwikkeling op de klimaatthema’s. Met de leidraad is er een uitgewerkte en eenduidige structuur om aan de klimaatopgave invulling te geven, ondanks de verscheidenheid in projecten.

In de leidraad worden de thema’s inhoudelijk uitgewerkt.
De thema’s zijn verbonden door de vaste stappen in het proces:

1. Inventariseren & selecteren

Bespreek en verken wat er al is en selecteer de thema’s die relevant zijn.

2. Vastleggen in eisen

Leg voor de geselecteerde thema’s eisen vast.

3. Beoordelen

Beoordeel de ontwerpen met gekozen methodes.

Overstromingen

Overstromingen zorgen ervoor dat water staat op plekken die gewoonlijk niet onder water staan. In dit thema gaat het om overstromingen vanuit rivieren, meren of zeeën.  De kans op en de gevolgen van een overstroming variëren sterk per plek en daarom is er sprake van maatwerk.

Inventarisatie stakeholders

Voor dit thema is met nadruk het waterschap de belangrijkste stakeholder. Het waterschap heeft specialistische kennis op dit thema en is op de hoogte van de meest actuele informatie. De tweede belangrijke stakeholder is de Veiligheidsregio. Zij zijn verantwoordelijk voor crisisbeheersing en evacuatie. Bij ontwikkelingen in het buitendijks gebied van de grote rivieren en om en nabij diverse kunstwerken (bruggen, dammen, stormvloedkeringen, sluizen, tunnels) is ook Rijkwaterstaat een belangrijke gebiedspartner.
 

Analyse huidige situatie

De volgende zaken dien te worden geïnventariseerd en geanalyseerd:

  • Bepaal het huidige overstromingsrisico op de bouwlocatie en bepaal waar het overstromingsrisico vandaan komt. Informatiebronnen zijn: het waterschap, de Klimaatatlas Zuid-Holland, de Klimaateffectlas, LIWO of Landelijke Database Overstromingsrisico’s. Specifieke vragen om te beantwoorden zijn:
    • Waar komt het water vandaan (primaire en/of regionale doorbraak of is sprake van buitendijks gebied) en wat is de tijd totdat het water uit de doorbraak arriveert?
    • Hoe vaak kan dit gebeuren vanuit het primaire en/of het regionale systeem (de kans)?
    • Hoe hoog komt het water (maximale waterdiepte) en wat de gevolgen hiervan zijn (schade en slachtoffers)?
  • Bevindt de ontwikkellocatie zich (deels) in binnendijks of buitendijks gebied?
    • Binnendijks wordt er gewerkt met ‘meerlaagseveiligheid’. Dit concept is in 2009 in het Nationaal Waterplan geïntroduceerd voor een duurzaam waterveiligheidsbeleid voor overstromingen.
    • Bouwen in buitendijks gebied is onder eigen verantwoordelijkheid van de gemeente en de gebruikers. De verantwoordelijkheden zijn hiermee anders dan in binnendijks gebied.
  • Wat is de invloed van de gebiedsontwikkeling op het overstromingsrisico (schade en slachtoffers) van het primaire of regionale systeem?.

Een belangrijke afweging om in deze fase met de betrokken partijen te maken is of het thema gevolgbeperking dient te worden meegenomen bij de desbetreffende gebiedsontwikkeling, omdat:

  • Bepaalde gebieden niet kunnen overstromen;
  • In bepaalde gebieden de kans op een overstroming zó klein is, of de waterdieptes zó diep kunnen worden, dat de bebouwde omgeving redelijkerwijs zich hier niet op kán aanpassen (m.u.v. maatregelen voor evacuatie).

Het resultaat van deze fase is daarmee tweeledig. Ten eerste is het antwoord op de vraag of het thema gevolgbeperking overstromingen wordt meegenomen in de gebiedsontwikkeling. Ten tweede, de set maatwerk-eisen die geformuleerd dient te worden, gegeven het gebied indien het thema wordt meegenomen.
 

 

Verkenning bestaande ambities, wet- en regelgeving

Inventariseer met behulp van de onderstaande documenten welke (wettelijke) beleids- of planambities er al bestaan op gemeentelijk, provinciaal, waterschaps-, of landelijk niveau.

  • De Waterwet (primaire keringen),
  • De Provinciale Verordening (regionale keringen),
  • Waterbeheerplan,
  • Omgevingsvisies (en structuurvisies),
  • Aanvullende (nieuwe) klimaatambities en beleid door Waterschap en gemeente op dit thema n.a.v. risicodialogen.

Met de inventarisatie van stakeholders, de analyse van het huidige situatie en de verkenning van de bestaande ambities en regelgeving wordt in samenspraak met de stakeholders besloten of en zo ja, hoe, het thema overstromingen wordt meegenomen in de gebiedsontwikkeling. Leg deze keuze goed onderbouwd vast, indien het thema niet wordt meegenomen.
 

Selecteren

Voor het selecteren moet gekeken worden naar de relevantie van het thema en de raakvlakken. Als er geen ambities bekend zijn of vastgesteld, of als de gebiedsontwikkeling weinig effect heeft of kan hebben op het thema moet overwogen worden dat thema achterwege gelaten kan worden. Daarentegen kan het gewenst zijn vanwege raakvlakken om bepaalde delen van het thema wel aan bod te laten komen in een gebiedsontwikkeling. Als het thema niet geselecteerd wordt, leg deze keuze dan goed onderbouwd vast. Als het thema geselecteerd wordt, formuleer dan de eisen duidelijk en vroegtijdig.

Binnen het thema ‘overstromingen’ zijn de eisen gericht op het verkleinen van schade en/of het aantal slachtoffers op het moment dat er een overstroming of hoogwater plaatsvindt.

Voor het thema overstromingen dienen het formuleren van maatwerk-eisen voor de volgende functies en locaties in overweging te worden genomen:

  • Vitale netwerken (gas, water, telecom, elektriciteit, kerncentrales) – zowel de stations (transformatorhuisjes, wisselstations e.d.) als de kabels & leidingen.
  • Hoofdontsluitings en/of evacuatiewegen en wegen naar het ziekenhuis,
  • Gebouwen en/of locaties waar grote groepen mensen tegelijkertijd aanwezig zijn,
  • Gebouwen en/of locaties met een hoge economische waarde en/of cultuurmaatschappelijke waarde,
  • Ziekenhuizen, bejaardentehuizen, scholen.

 

Eisen gericht op maatregelen

Deze eisen voor overstromingen zijn gericht op concrete ruimtelijke maatregelen. Voorbeelden zijn waterdichte deuren, drempels aanleggen, tegels op de begane grond, verhoogde stopcontacten, verhoogde wegen. Het voorkomen van (grote groepen) slachtoffers kan vragen om de aanleg van evacuatieplaatsen, de aanwezigheid van een overstromingsvrije verdieping en maatregelen voor vitale en kwetsbare netwerken en nutsvoorzieningen. Welke maatregel je kunt nemen, is mede afhankelijk van de overstromingsdiepte.

Het meegeven van concrete eisen die gericht zijn op maatregelen past goed bij kleine projecten of binnenstedelijke verdichtingsopgaves (enkele woningen e.d.) waarbij het niet gewenst is om uitgebreide studies naar overstromingsrisico’s te doen. Er is minder ruimte voor creativiteit of systeemoplossingen dan wanneer er voor eisen gericht op een gewenst effect wordt gekozen.
 

Eisen gericht op het gewenste effect

Deze eisen kunnen worden gesteld om schade en slachtoffers ten gevolge van een overstroming te reduceren en te voorkomen.

Onderstaande eisen gericht op het gewenste effect zijn opgenomen in het Programma van Eisen.
Voor overstromingen zijn verschillende maatlatten denkbaar die op diverse manieren vallen uit te drukken, zoals

  • De maximaal toegestane hoogte in meters van een overstroming
  • Het voorkomen van een aantal slachtoffers en/of economische waarde in euro’s (per jaar of gedurende een gegeven periode).
  • De terugkeertijd: hoe vaak een plek of functie mag overstromen

Vervolgens dient de hoogte van de maatlat te worden gesteld en meegegeven worden in de eis. Deze hoogte kan een minimale of maximale waarde zijn om ontwikkelaars met EMVI te stimuleren een extra stap te zetten.
 

 

 

 

 
Voor overstromingen zijn verschillende maatlatten denkbaar die op diverse manieren vallen uit te drukken, zoals

  • De maximaal toegestane hoogte in meters van een overstroming
  • Het voorkomen van een aantal slachtoffers en/of economische waarde in euro’s (per jaar of gedurende een gegeven periode).
  • De terugkeertijd: hoe vaak een plek of functie mag overstromen

Vervolgens dient de hoogte van de maatlat te worden gesteld en meegegeven worden in de eis. Deze hoogte kan een minimale of maximale waarde zijn om ontwikkelaars met EMVI te stimuleren een extra stap te zetten.

Hoe hoog de maatlat wordt gelegd voor overstromingen, is afhankelijk van beleid, ambities, de gebiedskenmerken en het type project. Het is van belang om de consequenties van de hoogte van de lat goed in beeld te hebben. Hoe hoger de lat, des te meer inspanning er van de ontwikkelaar wordt gevraagd. Gezien de grote lokale verschillen bij het thema overstromingen, is dit altijd maatwerk.

Hoe hoog de maatlat wordt gelegd voor overstromingen, is afhankelijk van beleid, ambities, de gebiedskenmerken en het type project. Het is van belang om de consequenties van de hoogte van de lat goed in beeld te hebben. Hoe hoger de lat, des te meer inspanning er van de ontwikkelaar wordt gevraagd. Gezien de grote lokale verschillen bij het thema overstromingen, is dit altijd maatwerk.

Er is geen nationaal vastgestelde richtlijn hoe een ontwerp of plan te beoordelen op eisen voor gevolgbeperking overstromingen (zoals deze er wel zijn voorgeschreven wateroverlast).
 

Beoordelen op maatregelen

Het beoordelen van eisen gericht op maatregelen

  • Met een GIS-analyse kan het verschil in hoogte (maaiveld nieuwe situatie t.o.v. maaiveld huidige situatie, of drempelhoogte t.o.v. maaiveld) worden bepaald als een minimale hoogte is geëist
  • Met een GIS-analyse kan worden bekeken welke objecten droog staan bij een bepaalde waterstand.

 

Beoordelen op het gewenste effect

Om een ontwerp of plan te beoordelen op de effectgerichte eisen voor overstromingen is een meer complexe berekening of meting nodig dan voor de beoordeling van inspanningseisen.

Er kan gebruik gemaakt worden van de volgende tools:

  • STOWA Waterschadeschatter: berekent schade door wateroverlast en overstromingen.
  • SSM-2017: Applicatie voor schade- en slachtoffer berekeningen.
  • Risico Applicatie Buitendijks (RAB): berekent het slachtofferrisico van buitendijks gelegen ontwikkelingen.
  • SOBEK, 3Di, HEC-RAS, Infoworks Tygron, D-Hydro, Hydrologische, hydraulische of hydrodynamische software om zelf overstromingsscenario’s te ontwikkelen indien bestaande overstromingsinformatie niet actueel of gedetailleerd genoeg is.

 

Download de leidraad

De leidraad bestaat uit twee delen. Het eerste deel beschrijft per thema welke stappen genomen moeten worden om de ambities vast te leggen in eisen en te beoordelen. Het tweede geeft meer context aan en toelichting op het geheel.

Download Leidraad Download Infographic

Van initiatief tot uitvoering

Het stappenplan helpt u stap voor stap van initiatieffase tot uitvoering om uw ambities werkelijkheid te laten worden.

Heeft u suggesties voor deze website?

Stuur een e-mail